Z przeszłości Stargardu

Pierwsza pisana wzmianka o Stargardzie związana jest z podróżą misyjną św. Ottona z Bambergu w 1124r., w wyniku której nastąpiła chrystianizacja Pomorza. W tutejszym grodzie (castrum Zitarigroda) książe Warcisław powitał przybywającego z Wielkopolski biskupa. Początki osadnictwa na terenie miasta są jednak znacznie starsze, gdyż już w VIII w. w Osetnie, na południowym skraju dzisiejszego Stargardu założono obronny gród, będący ośrodkiem lokalnej władzy i schronieniem przed wrogiem dla ludności okolicznych osad rolniczych. Na przełomie IX i X w. zbudowano nowy gród, położony przy przeprawie przez Inę szlaku handlowego ze Szczecina do Gdańska (rejon dzisiejszej baszty Białogłówki w pn.-wsch. części Starego Miasta). Obok rozwinęło się podgrodzie zamieszkałe przez rzemieślników, pełniące również funkcję targową. W ostatniej ćwierci XII w. książęta w celu umocnienia nowej dla Pomorza wiary sprowadzili do Stargardu joannitów i augystianów, którzy wznieśli swe klasztory na zachodnim zboczu doliny Iny.

W 1253 r. książę Barnim I nadał stargardzkiemu zespołowi osadniczemu magdeburskie prawo miejskie, oraz liczne przywileje i znaczny obszar ziemi. W szybkim rozwoju miasta w 2 połowie XIII w. dopomogły dalsze książęce darowizny i przywileje, oraz przeniesienie na prawo lubeckie w 1292 r. w wyniku podziału Pomorza między spadkobierców Barnima I w 1295 r. Stargard znalazł się w granicach księstwa wołogoskiego. W tym samym roku miasto uzyskało zgodę na likwidację grodu i budowę murów obronnych.

Wiek XIV i 1 połowa XV w. to okres stałego rozwoju Stargardu, zrzeszonego w hanzeatyckim związku miast. Rosnący dobrobyt tutejszych kupców, bogacących się na handlu zbożem, wzbudził zazdrość pobliskiego Szczecina, który w 1454 r. podjął działania zbrojne, niszcząc należący do Stargardu port przy ujściu Iny. Walki trwały siedem lat i przyniosły poważne straty obu miastom - mimo to Stargard, pod względem gospodarczym bardziej poszkodowany, formalnie nigdy nie uległ naciskowi szczecinian.

W końcu średniowiecza Stargard liczył ok. 5 tys mieszkańców trudniących się rzemiosłem, handlem i rolnictwem, posiadał ponad 900 domów, cztery przedmieścia, cztery kościoły, kilka kaplic, ratusz i mury miejskie z 4 bramami i 9 basztami. W XVI w. dobrobytem miasta wstrząsnęły pożary w latach 1540 - 1584, a całkowite jego załamanie przyniosła wojna trzydziestoletnia (na Pomorzu w latach 1627 - 48). Zubożały wskutek rabunków, kontrybucji i kwaterowania wojsk Stargard spłonął niemal doszczętnie w 1635 r. - ocalały tylko 93 budynki i kościół św. Jana. W 1648 r. miasto liczące zaledwie 1500 mieszkańców przeszło pod panowanie brandenburskie. Wkrótce, we wrześniu 1657 r., w okolicach Stargardu rozegrał się jeden z epizodów końcowej fazy wojny polsko - szwedzkiej Stefan Czarniecki z oddziałami jazdcy wtargnął na Pomorze w ślad za wycofującymi się z Polski Szwedami i niszczył przez kilka dni pobliskie wsie i miasteczka. Przez cały XVIII w. trwała powolna odbudowa gospodarki miasta, której ożywienie przyniosły dopiero w latach 1846 - 48 połączenia kolejowe ze Szczecinem i Poznaniem. Wkrótce powstały w Stargardzie zakłady przemysłowe : warsztaty kolejowe, młyn parowy, fabryka maszyn rolniczych. W 2 połowie XIX w. miasto otrzymało nowoczesne urządzenia komunalne, a zabudowa wyszła poza tereny zamieszkałe do końca średniowiecza.

W 1900 r. Stargard liczył 27 tys. mieszkańców, w 1939 r. - blisko 40 tys.

W czasie II wojny światowej urządzono w mieści duży obóz dla jeńców wojskowych, początkowo głównie Polaków. W 1945 r. wskutek fanatycznej obrony wojsk hitlerowskich uległo zniszczeniu 45% zabudowy, a w zabytkowym centrum aż 90%. Stargard został wyzwolony 5 marca 1945 r. przez wojska 61 Armii Radzieckiej.

To także już historia

Wyzwolenie zastało w Stargardzie sporą grupę Polaków - robotników przymusowych i jeńców wojenny, wkrótce zaczęli też napływać, jeszcze w sposób niezorganizowany , polscy osadnicy. Już 23 marca utworzono Zarząd Miejski, pierwszym burmistrzem został Józef Parys. 22 kwietnie przybyła do Stargardu licząca 27 osób grupa operacyjna pod kierownictwem Bolesława Orłowskiego, Pełnomocnika Rządu RP na obwód stargardzki. W maju rozpoczął pracę Wydział Osiedleńczy, prowadzący planową akcję zasiedlenia miasta i powiatu ludnością polską. W końcu czerwca w Stargardzie mieszkało 2 tys. Polaków i 8,5 tys. Niemców. W grudniu Polaków było już 8 tys., Niemców pozostało zaledwie dwustu.

Latem 1945 r. przejęto od Armii Czerwonej pierwsze zakłady przemysłowe i przystąpiono do ich uruchamiania. We wrześniu zniszczone w 70% Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego wykonywały już remonty wagonów. Wkrótce ruszył też największy ze stargardzkich młynów, oraz cegielnia w Kluczewie.

Już w kwietniu uruchomiono w mieście urząd pocztowy, w maju otwarto Obwodowy Urząd Zdrowia i rozpoczęto naukę w pierwszej szkole podstawowej na parterze gmachu przy ul. Staszica, w od września na piętrze tego samego budynku czynne było gimnazjum (do dziś mieści się tam liceum ogólnokształcące). Zorganizowano obchody dnia 1 maja, a w lipcu uroczystą rocznicę bitwy pod Grunwaldem. Przystąpiono do zabezpieczania najcenniejszych zabytków, dzieł sztuki, zbiorów bibliotecznych i archiwalnych.

Wśród pierwszych polskich osadników liczna była grupa kolejarzy. Zapewnili oni obsługę stargardzkiego węzła kolejowego, przystąpili do usuwania zniszczeń wojennych, a także czynnie włączyli się do politycznego i kulturalnego życia miasta. Już w 1945 r. powstał kolejarski dom kultury - pierwsza tego typu placówka w powiecie; od maja działał Kolejowy Klub Sportowy "Błękitni", najstarszy na Pomorzu Zachodnim. Z inicjatywy Eugeniusza Góreckiego, maszynisty PKP, w czerwcu 1946 r. utworzono w Stargardzie (również najwcześniej na Pomorzu) Oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (obecnie PTTK).

W następnych latach remontowano uszkodzone przez działania wojenne budynki, uruchamiano kolejne zakłady, jak Zakłady Przemysłu Tłuszczowego (była "Pollena" - 1947 r.), fabryka maszyn rolniczych ("Bumar" - 1946 r.), całkowicie odbudowana cukrownia w Kluczewie (1948 r.). Powstały dwie dalsze szkoły podstawowe (1946 - 47 r.), szkoła wieczorowa dla dorosłych, oraz szkoła zawodowa metalowo - drzewna (1946 r.). W 1946 r. otwarto Bibliotekę Powiatową, dwa lata później również Bibliotekę Miejską. Działały wówczas w Stargardzie amatorskie chóry i zespoły teatralne, w latach 1945 - 47 wydawano czasopismo "Wieści".

W 1954 r. przystąpiono do odgruzowania Starego Miasta. Prace te ukończono ostatecznie w 1959 r., a już od 1957 r. powstawały tam nowe budynki. W pobliżu dworca wzniesiono w latach 1957 - 61 pierwsze stargardzkie osiedle mieszkalne wraz z domami handlowymi przy ul. Mariana Buczka. Najcenniejsze zabytki miasta zostały zostały troskliwie odbudowane. W 1959 r. ukończono prace w kościele NMP, w 1961 r. oddano do użytku ratusz.